Rozwój mowy nie zaczyna się od pierwszego wypowiedzianego słowa. Dziecko znacznie wcześniej obserwuje twarz rodzica, słucha głosu, reaguje na dźwięki, naśladuje gesty i zaczyna rozumieć znaczenie prostych słów.
Według National Institute on Deafness and Other Communication Disorders pierwsze trzy lata życia są szczególnie intensywnym okresem rozwoju mowy i języka, a ważną rolę odgrywa regularny kontakt z językiem innych osób.
Czy istnieją więc zabawki, które mogą wspierać rozwój mowy?
Tak — ale najważniejsza jest jedna zasada:
to nie zabawka „uczy mówić”. Najwięcej możliwości do rozwoju komunikacji powstaje wtedy, gdy dziecko bawi się nią wspólnie z rodzicem lub inną bliską osobą.
American Speech-Language-Hearing Association wskazuje, że klasyczne zabawki, takie jak książeczki, klocki, lalki, figurki czy zestawy do zabawy „na niby”, mogą tworzyć bardzo dobre okazje do nauki nowych słów, rozmowy i budowania historii.
Co oznacza „zabawka wspierająca rozwój mowy”?
Nie musi mieć mikrofonu, elektroniki ani przycisku z alfabetem.
Dobra zabawka wspierająca komunikację przede wszystkim daje dziecku powód do kontaktu z drugą osobą.
Podczas zabawy można:
- nazywać przedmioty,
- nazywać kolory,
- opisywać czynności,
- zadawać proste pytania,
- naśladować odgłosy,
- tworzyć dialogi,
- wymyślać historie,
- ćwiczyć naprzemienność,
- prosić o przedmiot,
- wybierać między dwiema możliwościami.
AAP zwraca uwagę, że tradycyjne zabawki do zabawy symbolicznej — np. lalki, zwierzęta, pojazdy czy zabawkowe jedzenie — pomagają tworzyć historie oraz używać słów do opisywania codziennych sytuacji.
1. Książeczki – jeden z najlepszych wyborów
Książka jest jednym z najprostszych narzędzi do wspierania komunikacji.
Dla najmłodszych dzieci dobrze sprawdzają się:
- książeczki kartonowe,
- duże ilustracje,
- książki ze zwierzętami,
- książeczki o pojazdach,
- proste wyszukiwanki,
- krótkie historie z powtarzalnymi elementami.
Nie trzeba nawet czytać całego tekstu.
Można wskazywać ilustracje i mówić:
„To jest pies.”
„Pies biegnie.”
„Gdzie jest kot?”
„Co robi chłopiec?”
„Jak robi krowa?”
HealthyChildren zachęca do wykorzystywania ilustracji jako początku rozmowy i wspólnego zastanawiania się, co dzieje się na stronie oraz co może wydarzyć się później. Takie rozmowy pomagają budować słownictwo.
NIDCD wskazuje również, że między 1. a 2. rokiem życia dzieci często zaczynają wskazywać nazwane obrazki w książkach, słuchać prostych historii, piosenek i rymowanek oraz regularnie zdobywać nowe słowa.
2. Lalki i pluszaki
Lalka albo miś mogą stać się bohaterem dziesiątek różnych historii.
Można powiedzieć:
„Miś śpi.”
„Miś jest głodny.”
„Nakarmimy misia?”
„Ojej, miś upadł!”
„Co teraz zrobi Bajlusia?”
Tak prosta zabawa pozwala używać:
- nazw przedmiotów,
- czasowników,
- określeń emocji,
- prostych zdań,
- zwrotów grzecznościowych.
ASHA wymienia lalki oraz ich akcesoria wśród zabawek szczególnie polecanych przez logopedów pracujących z małymi dziećmi.
3. Kuchnia i zabawkowe jedzenie
Kuchnia jest świetną zabawką właśnie dlatego, że dziecko zna wiele związanych z nią sytuacji z codziennego życia.
Można podczas zabawy używać słów takich jak:
jabłko, banan, talerz, kubek, łyżka, woda, zupa
oraz czasowników:
kroimy, mieszamy, pijemy, jemy, gotujemy, nalewamy.
Można również tworzyć proste dialogi:
— Co gotujesz?
— Zupę.
— Dla kogo?
— Dla misia.
ASHA wśród rekomendowanych produktów wymienia między innymi zabawkowe jedzenie, naczynia, zestawy herbaciane oraz zabawę w piknik.
Takie zestawy są szczególnie ciekawe, ponieważ można przy ich pomocy wielokrotnie odgrywać różne sytuacje.
4. Figurki zwierząt
Figurki zwierząt można wykorzystać znacznie szerzej niż tylko do nauki nazw.
Najpierw:
„To krowa.”
Później:
„Krowa je.”
Następnie:
„Duża krowa je trawę.”
Można także naśladować odgłosy:
muuu, hau hau, miau, bee.
Z czasem powstają całe historie:
„Kotek schował się w domu. Pies go szuka. Gdzie jest kotek?”
Dzięki temu ta sama zabawka może być wykorzystywana na różnym poziomie rozwoju językowego.
ASHA wprost wymienia farmę i zwierzęta jako jedną z rekomendowanych kategorii zabawek wspierających rozwój komunikacji.
5. Klocki
Klocki również mogą tworzyć mnóstwo okazji do rozmowy.
Podczas budowania można używać pojęć:
- duży i mały,
- wysoki i niski,
- czerwony i niebieski,
- na,
- pod,
- obok,
- więcej,
- jeszcze,
- spadło,
- budujemy.
Przykładowo:
„Daj czerwony klocek.”
„Połóż go na górze.”
„Ojej! Wieża spadła!”
„Budujemy jeszcze raz?”
AAP wskazuje, że zabawki manipulacyjne, takie jak klocki, kształty i puzzle, oprócz sprawności dłoni i rozwiązywania problemów mogą również tworzyć okazje do rozwoju języka.
6. Puzzle
Puzzle nie muszą być cichą, indywidualną zabawą.
Podczas układania można rozmawiać o tym, co przedstawiają poszczególne elementy:
„Co to?”
„Lew.”
„Tak, duży lew!”
„Gdzie pasuje?”
„Tu jest jego głowa.”
Można również wykorzystywać puzzle z:
- pojazdami,
- zwierzętami,
- jedzeniem,
- częściami ciała,
- kolorami,
- codziennymi przedmiotami.
ASHA również umieszcza puzzle na liście zabawek polecanych przez specjalistów pracujących z mową i językiem dzieci.
7. Pacynki i teatrzyk
Pacynka może być dla dziecka świetnym partnerem do rozmowy.
Część dzieci chętniej odpowiada zabawnemu misiowi czy królikowi niż na serię pytań dorosłego.
Pacynka może powiedzieć:
„Cześć! Jak masz na imię?”
„Jestem głodny. Co mogę zjeść?”
„Nie mogę znaleźć samochodu. Pomożesz mi?”
Dziecko może później samo przejąć pacynkę i zacząć tworzyć własne wypowiedzi.
Pacynki znalazły się również na liście rekomendacji ASHA.
8. Samochody, pociągi i pojazdy
Pojazdy dają bardzo dużo możliwości wprowadzania prostych słów i dźwięków.
Na początku może wystarczyć:
„brum brum”
„jedzie”
„stop”
„auto”
Później można rozszerzać wypowiedzi:
„Czerwone auto jedzie szybko.”
„Ciężarówka wiezie klocki.”
„Samochód wjechał do garażu.”
Dziecko może też tworzyć własne trasy i sytuacje, dzięki czemu zabawa nie ma jednego ustalonego scenariusza.
9. Bańki mydlane
Bańki są bardzo prostą zabawą, a jednocześnie mogą dawać mnóstwo naturalnych okazji do komunikacji.
Dziecko może próbować powiedzieć lub pokazać:
„jeszcze”
„daj”
„duża”
„bańka”
„pękła”
Można celowo zrobić krótką pauzę i poczekać, aż dziecko spojrzy, pokaże gest lub spróbuje zakomunikować, że chce kolejnych baniek.
ASHA wymienia bańki na swojej liście prostych materiałów wspierających komunikację oraz naukę zależności przyczynowo-skutkowych.
10. Kredki, farby i masa plastyczna
Rozmowa nie musi odbywać się wyłącznie przy zabawce tematycznej.
Podczas rysowania można mówić:
„Rysujesz koło.”
„Wybrałeś niebieski.”
„Co narysujemy teraz?”
Podczas lepienia:
„Robimy kulkę.”
„Wałkujemy.”
„Duża czy mała?”
Materiały plastyczne znalazły się wśród produktów rekomendowanych przez ASHA, ponieważ dają dużo okazji do nazywania czynności, kolorów i kolejnych etapów działania.
11. Pierwsze gry i zabawy naprzemienne
Rozmowa również opiera się na naprzemienności:
ja mówię → ty odpowiadasz → ja reaguję.
Podobnie działa prosta zabawa:
moja kolej → twoja kolej.
Dlatego proste gry, rzucanie piłki do siebie czy budowanie na zmianę mogą pomagać dziecku ćwiczyć samą ideę wymiany i oczekiwania.
AAP wskazuje, że tradycyjne gry planszowe i karciane tworzą okazje do interakcji rodzica z dzieckiem.
Najważniejsza „zabawka” to rozmowa z dorosłym
To klucz całego tematu.
Nie trzeba kupować specjalnego produktu reklamowanego jako:
„zabawka rozwijająca mowę”.
AAP przestrzega przed traktowaniem elektronicznych zabawek jako zamiennika prawdziwej interakcji. Twarzą w twarz dziecko obserwuje mimikę, gesty, reakcje i słyszy język używany w naturalnym kontekście.
ASHA również podkreśla, że największe korzyści z zabawek pojawiają się podczas wspólnej zabawy z dorosłym.
Dlatego prosta drewniana kuchnia może tworzyć więcej okazji do rozmowy niż elektroniczna zabawka wypowiadająca 100 słów po naciśnięciu przycisku.
Jak bawić się, żeby stworzyć więcej okazji do mówienia?
Sama zabawka to dopiero początek.
Komentuj zamiast ciągle pytać
Zamiast:
„Co to?”
„Jaki to kolor?”
„Co robi pies?”
co chwilę, spróbuj po prostu opisywać zabawę:
„Pies biegnie.”
„Zbudowałeś wielką wieżę.”
„O, czerwony samochód!”
ASHA właśnie takie komentowanie czynności własnych i dziecka wskazuje jako dobrą strategię podczas wspólnej zabawy.
Rozwijaj to, co powie dziecko
Jeżeli dziecko mówi:
„auto”
możesz odpowiedzieć:
„Tak, czerwone auto.”
Jeżeli mówi:
„miś śpi”
możesz powiedzieć:
„Tak, miś śpi w łóżku.”
ASHA zaleca dopasowanie wypowiedzi do aktualnego poziomu dziecka i delikatne rozszerzanie jego komunikatów.
Daj dziecku chwilę
Nie trzeba natychmiast odpowiadać za dziecko.
Po pytaniu lub komentarzu warto zrobić krótką pauzę i dać mu szansę:
- powiedzieć słowo,
- zrobić gest,
- wskazać,
- spojrzeć,
- wydać dźwięk.
Komunikacja to nie tylko pełne zdania.
Czy zabawka mówiąca jest dobra dla rozwoju mowy?
Może być ciekawą zabawką, ale nie należy zakładać, że im więcej słów wypowiada urządzenie, tym lepiej.
AAP zwraca uwagę na produkty elektroniczne próbujące zastępować interakcję z drugim człowiekiem. Najważniejsze doświadczenia językowe powstają podczas realnej wymiany z innymi osobami.
Dlatego warto zadawać sobie pytanie:
Kto więcej „pracuje” podczas zabawy — dziecko czy zabawka?
Jeśli produkt wykonuje wszystko sam, możliwości rozmowy mogą być mniejsze niż podczas otwartej zabawy lalkami, klockami czy figurkami.
Jak dobierać zabawki do wieku dziecka?
Rozwój komunikacji zmienia się bardzo szybko.
NIDCD opisuje m.in., że dzieci między 1. a 2. rokiem życia często zaczynają wskazywać nazwane obrazki i łączyć pierwsze słowa, natomiast w wieku 2–3 lat wiele dzieci używa już krótkich dwu- lub trzywyrazowych wypowiedzi i nazywa przedmioty, aby zwrócić na nie uwagę.
CDC wskazuje natomiast, że około 2. roku życia jednym z typowych kamieni milowych jest łączenie przynajmniej dwóch słów oraz wskazywanie elementów w książce po ich nazwaniu.
Nie są to jednak terminy, które każde dziecko musi realizować dokładnie tego samego dnia. Rozwój dzieci jest indywidualny.
A jeśli dziecko mówi znacznie mniej niż rówieśnicy?
W takiej sytuacji nie warto kupować kolejnych „zabawek do nauki mówienia” i liczyć, że same rozwiążą problem.
Jeżeli rodzica niepokoi rozwój mowy lub rozumienia języka, NIDCD zaleca rozmowę z lekarzem. Dziecko może zostać skierowane do logopedy lub specjalisty zajmującego się mową i językiem; częścią oceny bywa również badanie słuchu, ponieważ problemy ze słuchem mogą wpływać na rozwój komunikacji.
Jakie zabawki najlepiej wspierają rozwój mowy?
Dobrym wyborem mogą być przede wszystkim:
książeczki, lalki i pluszaki, kuchnie i zabawkowe jedzenie, figurki zwierząt, klocki, puzzle, pacynki, samochody, bańki, materiały plastyczne oraz proste gry.
Łączy je jedna ważna cecha:
pozwalają dziecku i dorosłemu robić coś razem.
Nie chodzi więc o znalezienie zabawki, która będzie mówiła za dziecko.
Najlepsza jest ta, która sprawi, że dziecko będzie miało powód, aby komunikować się z drugą osobą.
